CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT QUAN TRỌNG CÓ HIỆU LỰC TRONG THÁNG 05 NĂM 2026 (Tài liệu phổ biến trong sinh hoạt Ngày pháp luật tháng 05 năm 2026)

CHÍNH SÁCH PHÁP LUẬT QUAN TRỌNG

CÓ HIỆU LỰC TRONG THÁNG 05 NĂM 2026

(Tài liệu phổ biến trong sinh hoạt Ngày pháp luật tháng 05 năm 2026)

Trong tháng 05/2026 có hàng loạt chính sách mới quan trọng, thiết thực đối với đời sống hằng ngày có hiệu lực:

1. Cơ chế tự chủ, tự chịu trách nhiệm về sử dụng kinh phí quản lý hành chính từ ngày 1/5/2026

Chính phủ ban hành Nghị định số 75/2026/NĐ-CP ngày 16/3/2026 quy định chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về quản lý, sử dụng kinh phí quản lý hành chính; có hiệu lực từ ngày 1/5/2026.

Nghị định này gồm 3 chương, 15 điều quy định chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về quản lý, sử dụng kinh phí quản lý hành chính của cơ quan nhà nước.

So với các quy định trước đây, Nghị định 75/2026/NĐ-CP có nhiều điểm mới quan trọng, góp phần hoàn thiện cơ chế tự chủ tài chính trong khu vực hành chính nhà nước:

          1.1. Mở rộng và cụ thể hóa đối tượng áp dụng: Nghị định quy định rõ hơn phạm vi áp dụng, bao gồm hầu hết các cơ quan nhà nước từ trung ương đến địa phương, kể cả cấp xã và các tổ chức hành chính có sử dụng ngân sách nhà nước. Đây là bước mở rộng so với trước, bảo đảm bao quát toàn hệ thống hành chính. 

          1.2. Quy định chặt chẽ nguyên tắc thực hiện tự chủ: Một điểm mới đáng chú ý là nguyên tắc thực hiện cơ chế tự chủ được cụ thể hóa, yêu cầu không làm tăng kinh phí được giao (trừ trường hợp đặc biệt), đồng thời gắn quyền tự chủ với trách nhiệm của người đứng đầu và yêu cầu sử dụng ngân sách tiết kiệm, hiệu quả, công khai. 

          1.3. Bổ sung cơ chế khoán chi và quản lý linh hoạt kinh phí: Nghị định cho phép khoán quỹ tiền lương và chi hoạt động thường xuyên trong phạm vi kinh phí được giao, tạo điều kiện để cơ quan chủ động điều hành chi tiêu phù hợp thực tế. Thủ trưởng cơ quan thực hiện chế độ tự chủ, tự chịu trách nhiệm về quyết định định mức chi tiêu. Đây là bước tiến trong việc tăng quyền chủ động tài chính cho đơn vị. 

1.4. Cho phép sử dụng kinh phí tiết kiệm để tăng thu nhập: Một nội dung mới đáng chú ý là cho phép sử dụng phần kinh phí tiết kiệm được để chi bổ sung thu nhập (tiền lương, thưởng) cho CB, CC, VC, NLĐ theo quy định. Hàng quý được tạm chi trước thu nhập tăng thêm tối đa không quá 60% quỹ tiền lương thực tế của CB, CC, NLĐ (không bao gồm các khoản phụ cấp theo lương; các khoản đóng góp theo lương nếu có) do nhà nước quy định trong một quý của cơ quan. Điều này góp phần khuyến khích tiết kiệm và nâng cao hiệu quả sử dụng ngân sách. 

          1.5. Quy định rõ nguồn kinh phí và phạm vi chi: Nghị định làm rõ nguồn kinh phí thực hiện cơ chế tự chủ gồm ngân sách nhà nước và các nguồn thu hợp pháp khác; đồng thời quy định cụ thể nội dung chi, phạm vi chi nhằm tăng tính minh bạch và dễ thực hiện. 

          1.6. Bổ sung trách nhiệm báo cáo, kiểm tra và giám sát: Các cơ quan phải thực hiện chế độ báo cáo định kỳ về kết quả thực hiện cơ chế tự chủ; Bộ Tài chính và các cơ quan liên quan tăng cường kiểm tra, giám sát, bảo đảm việc sử dụng kinh phí đúng quy định. 

          Nghị định 75/2026/NĐ-CP thay thế Nghị định 130/2005/NĐ-CP và Nghị định 117/2013/NĐ-CP, tạo khung pháp lý mới đồng bộ, phù hợp với Luật Ngân sách nhà nước và yêu cầu cải cách tài chính công hiện nay. 

2. Thực hiện quy định về tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung từ ngày 10/5/2026

Từ ngày 10/5/2026, Nghị định số 85/2026/NĐ-CP của Chính phủ về bảo hiểm hưu trí bổ sung có hiệu lực. Điểm nổi bật của Nghị định là các quy định liên quan đến đối tượng, phương thức, quy trình tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung.

Nghị định quy định đối tượng tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung là người sử dụng lao động và người lao động đã tham gia bảo hiểm xã hội bắt buộc theo quy định tại Điều 2 Luật Bảo hiểm xã hội. Các đối tượng này được tự nguyện tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung do các doanh nghiệp quản lý quỹ hưu trí triển khai thông qua người sử dụng lao động.

Nghị định quy định việc tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung không phải là điều kiện bắt buộc để tuyển dụng, ký kết, gia hạn hợp đồng lao động; người sử dụng lao động không được phân biệt đối xử, cản trở quyền, lợi ích hợp pháp của người lao động thông qua việc tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung. Người sử dụng lao động không được gắn việc tham gia bảo hiểm hưu trí bổ sung với chính sách khen thưởng, đánh giá thi đua và phúc lợi của doanh nghiệp đối với người lao động.

Mức đóng bảo hiểm hưu trí bổ sung do người sử dụng lao động và người lao động thỏa thuận trên cơ sở tự nguyện.

3. Quy định về xử phạt vi phạm hành chính trong lĩnh vực điện lực

Nghị định 133/2026/NĐ-CP ngày 6/4/2026 của Chính phủ quy định cụ thể các hành vi vi phạm trong sử dụng điện và mức xử phạt tương ứng.

Cụ thể, đối với trường hợp người cho thuê nhà thu tiền điện của người thuê cao hơn mức quy định, nếu mua điện theo giá bán lẻ điện phục vụ sinh hoạt thì sẽ bị phạt tiền từ 20 - 30 triệu đồng.

Ngoài ra, các hành vi khác liên quan đến sử dụng điện sẽ bị phạt như sau:

- Phạt tiền từ 03 - 05 triệu đồng: Không thông báo khi giảm số hộ dùng chung công tơ hoặc kê khai sai số người để hưởng định mức điện sinh hoạt;

- Phạt tiền từ 05 - 08 triệu đồng: Tự ý lắp đặt, đóng, cắt, sửa chữa, di chuyển, thay thế thiết bị hoặc công trình điện của bên bán điện;

- Phạt tiền từ 04 - 10 triệu đồng: Trộm cắp điện có giá trị dưới 01 triệu đồng; phạt tiền từ 10 - 20 triệu đồng nếu trộm cắp điện có giá trị từ 01 - dưới 02 triệu đồng.

- Phạt tiền từ 60 - 80 triệu đồng: Sử dụng điện lớn gồm thiết bị không đạt chuẩn, không tuân thủ điều độ, không cắt giảm điện, không đầu tư hệ thống đo đếm theo quy định.

Nghị định 133/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 25/5/2026.

4. Quy định mới về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì có hiệu lực từ ngày 25/5/2026

Ngày 1/4/2026, Chính phủ ban hành Nghị định 110/2026/NĐ-CP quy định chi tiết thi hành một số điều của luật bảo vệ môi trường về trách nhiệm tái chế sản phẩm, bao bì và trách nhiệm xử lý chất thải của nhà sản xuất, nhập khẩu (EPR). Nghị định có hiệu lực từ ngày 25/5/2026.

Theo quy định, doanh nghiệp sản xuất, nhập khẩu phải thực hiện tái chế sản phẩm, bao bì theo tỷ lệ và quy cách bắt buộc khi đưa ra thị trường Việt Nam. Trường hợp ủy thác nhập khẩu, đơn vị chịu trách nhiệm ghi nhãn hàng hóa sẽ phải thực hiện nghĩa vụ tái chế. Điều này làm rõ trách nhiệm pháp lý, hạn chế tình trạng "né" nghĩa vụ môi trường.

Nghị định cũng quy định một số trường hợp được miễn trách nhiệm tái chế, như doanh nghiệp có doanh thu dưới 30 tỷ đồng/năm hoặc sản phẩm phục vụ xuất khẩu, nghiên cứu. Tuy nhiên, về dài hạn, chính sách vẫn hướng tới mở rộng phạm vi áp dụng nhằm nâng cao trách nhiệm của doanh nghiệp…

5. Không cho thành viên trong gia đình thực hiện các hoạt động tạo thu nhập vì lý do giới tính bị phạt tới 10 triệu đồng

Theo quy định tại khoản 1 Điều 13 Nghị định 125/2021/NĐ-CP được sửa đổi tại Điều 5 Nghị định 76/2026/NĐ-CP ngày 16/3/2026, hành vi cản trở hoặc không cho thành viên trong gia đình thực hiện các hoạt động tạo thu nhập hoặc đáp ứng các nhu cầu khác của gia đình vì lý do giới tính; đối xử bất bình đẳng giữa các thành viên trong gia đình vì lý do giới tính bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng.

Nghị định 76/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ ngày 1/5/2026.

6. Từ ngày 15/5/2026, người sử dụng thuốc lá điện tử bị phạt tới 5 triệu đồng

Đối với các hành vi vi phạm quy định về sử dụng, chứa chấp thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng, Nghị định số 90/2026/NĐ-CP ngày 30/3/2026 quy định như sau:

1. Phạt tiền từ 3.000.000 đồng đến 5.000.000 đồng đối với hành vi sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng.

2. Phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000 đồng đối với hành vi chứa chấp người khác sử dụng thuốc lá điện tử, thuốc lá nung nóng tại địa điểm thuộc quyền sở hữu hoặc quản lý của mình, trừ trường hợp người chứa chấp là ông, bà, cha, mẹ, con, cháu, anh chị em ruột, vợ hoặc chồng của người vi phạm.

Quy định trên có hiệu lực từ ngày 15/5/2026.

7. Đang có vợ hoặc đang có chồng mà chung sống như vợ chồng với người khác sẽ bị phạt tới 10 triệu đồng

Từ ngày 18/5/2026, Nghị định 109/2026/NĐ-CP ngày 1/4/2026 của Chính phủ có hiệu lực, thay thế quy định tại Nghị định 82/2020/NĐ-CP.

Theo Nghị định 109/2026/NĐ-CP, một trong các hành vi sau bị phạt tiền từ 5.000.000 đồng đến 10.000.000:

+ Đang có vợ hoặc đang có chồng mà kết hôn với người khác, chưa có vợ hoặc chưa có chồng mà kết hôn với người mà mình biết rõ là đang có chồng hoặc đang có vợ;

+ Đang có vợ hoặc đang có chồng mà chung sống như vợ chồng với người khác;

+ Chưa có vợ hoặc chưa có chồng mà chung sống như vợ chồng với người mà mình biết rõ là đang có chồng hoặc đang có vợ;

+ Kết hôn hoặc chung sống như vợ chồng giữa người đã từng là cha, mẹ nuôi với con nuôi, cha chồng với con dâu, mẹ vợ với con rể, cha dượng với con riêng của vợ, mẹ kế với con riêng của chồng;

+ Cản trở kết hôn, yêu sách của cải trong kết hôn hoặc cản trở ly hôn.

8. Sử dụng dữ liệu hồ sơ học tập suốt đời trên ứng dụng định danh quốc gia VnelD

Nghị định số 88/2026/NĐ-CP ngày 28/3/2026 của Chính phủ nêu rõ, các cơ quan, đơn vị trong hệ thống giáo dục quốc dân theo thẩm quyền có trách nhiệm chuẩn bị, xây dựng hệ thống công nghệ hoặc sử dụng dịch vụ của các nhà cung cấp phục vụ việc tạo lập, báo cáo dữ liệu hồ sơ học tập suốt đời theo quy định.

Dữ liệu hồ sơ học tập suốt đời sau khi được tiếp nhận, lưu trữ hợp lệ trên Cơ sở dữ liệu quốc gia về giáo dục và đào tạo sẽ được chia sẻ, liên thông tích hợp tự động trên ứng dụng định danh quốc gia VNelD. Các cá nhân có quyền khai thác dữ liệu hồ sơ học tập suốt đời của bản thân đã được tích hợp trên ứng dụng định danh quốc gia để sử dụng tương đương cho các loại văn bản giấy liên quan.

Nghị định số 88/2026/NĐ-CP có hiệu lực từ 15/5/2026./.

HẾT